Arm in Nederland

De cijfers liegen er niet om: 810.000 Nederlanders hebben te weinig inkomsten om aan hun basisbehoeften te voldoen, becijferde het CPS. Achter deze cijfers gaan kostbare mensen schuil, 810.000 unieke verhalen. Mensen die dapper vechten om het elke maand maar weer te redden, mensen die vindingrijk zijn en er het beste van proberen te maken voor hun gezin. De impact van armoede is enorm en allesoverheersend.

Stel je voor, je zoontje is jarig en geeft op woensdagmiddag een zwempartijtje. Hij had een paar vriendjes uitgenodigd, maar één vriendje uit zijn klas had afgezegd. Hij moest die middag naar zijn oma. Na het zwemmen zet je alle vrolijke feestgangertjes weer thuis af en je rijdt in de schemering weer terug langs het voetbalpleintje, waar je warempel het klasgenootje van je zoontje ziet hangen tegen een muurtje. Huh? Hij zou toch naar zijn oma gaan? Het bevreemdt je. Je zoontje heeft ook eigenlijk nooit bij dit klasgenootje thuis gespeeld, want op een of andere manier komt dat nooit uit. Hij is wel een paar keer bij jullie geweest. Je zoon vertelde laatst dat hij volgende maand niet mee gaat op schoolkamp. ‘Schoolkamp was voor sukkels’, had hij stoer geroepen over het plein. In de klas is hij nogal een haantje. Grote mond, nonchalant en hij doet nogal laconiek over zijn slechte cijfers. Maar als je hem daar zo alleen ziet staan in het schemerdonker krijg je er een onrustig gevoel bij. Wat is er aan de hand, wat verbergt deze jongen? En … kan ik iets voor hem betekenen?

Arm in Nederland
810.000 Nederlanders hebben te weinig inkomsten om aan hun basisbehoeften te voldoen, blijkt uit de laatste cijfers van het CPS. Dat gaat om 5,1% van de bevolking en om één op de acht kinderen. De impact van armoede is enorm en allesoverheersend. Niet alleen op praktisch gebied, nee, armoede raakt je tot diep in je wezen, in je zelfbeeld, in je identiteit. Het geeft je het gevoel een mislukkeling
te zijn. En dit gevoel slaat je lam. Al deze negatieve gevoelens bepalen het klimaat waarin het kind opgroeit thuis, met enorme gevolgen voor hun ontwikkeling.

Het raakt mij, wanneer ik zie dat een kind niet tot zijn bestemming komt, dat het niet kan zien hoe kostbaar hij is en hoe mooi God haar heeft gemaakt. Jezus’ hart ging altijd uit naar de kwetsbaren en de buitenbeentjes in de samenleving. Hij zag hen voor wie ze echt zijn en Hij liet hen naar zichzelf kijken door Zijn ogen, wat een bevrijding!

‘Het hart van Jezus ging altijd uit naar de kwetsbaren en de buitenbeentjes in de samenleving. Hij zag hen voor wie ze echt zijn en Hij liet hen naar zichzelf kijken door Zijn ogen, wat een bevrijding!’

Zien wij deze mensen ook? Ze wonen bij ons in de straat. Ze zitten naast u in de kerk. Ze zitten bij uw kinderen in de klas.

Psychologie van de schaarste
We vatten het niet: het gezin aan de overkant heeft geen geld om de huur deze maand te betalen, maar je ziet alweer de pizzabezorger een stapel pizzadozen afleveren bij hun voordeur. Het is toch veel goedkoper en gezonder om vanavond de boerenkool uit de Bonus te eten? Hoe kan het toch dat arme mensen zoveel domme beslissingen nemen? Een vraag die Eldar Shafir, psycholoog aan de Princeton University en Sendhil Mullainathan, econoom aan de Harvard University zichzelf stelden en leiden tot hun baanbrekende theorie over armoede. Hij zegt: ‘Mensen die in armoede leven ervaren schaarste. Het gevoel van schaarste neemt bezit van je geest en hierdoor handelen mensen anders.’

Het maakt niet eens uit waar er gebrek aan is, het kan ook gebrek aan tijd, vrienden of energie zijn, het resulteert in een schaarstementaliteit. Hierdoor word je goed in het oplossen van kortetermijnproblemen, je focust je op het acute gebrek. Bij armoede is er non stop sprake van een acuut gebrek en leef je van probleem naar probleem. Deze constante zorgen nemen groot beslag op de bandbreedte van het denkvermogen. Het zorgt er letterlijk voor dat het IQ afneemt en er weinig ruimte over blijft voor zaken die je wel belangrijk vindt maar die niet urgent zijn.

Invloed armoede voor de geboorte
Armoede heeft al voor de geboorte een negatieve invloed op de ontwikkeling van een kind. De constante zorgen veroorzaakt door financieel tekort veroorzaakt een grote mate van stress bij moeders. In de negen maanden dat een kindje in de baarmoeder groeit, worden de hersenen gevormd en opgebouwd. Uit recent onderzoek door het National Scientific Council on the Developing Child blijkt dat door stress het hormoon cortisol vrijkomt. Bij een zwangere vrouw dringt dit hormoon door de placenta heen en belemmert een goede hersenontwikkeling bij het kindje. Dit is te vergelijken met de schade die alcohol- en drugs gebruik tijdens de zwangerschap aanrichten bij een baby.

Op latere leeftijd maakt het kind zelf ook cortisol wanneer het stress ervaart. Dit blijft de gezonde ontwikkeling van het brein saboteren. Dit is zelfs op een MRI-scan waar te nemen. Bij kinderen uit arme gezinnen zijn bepaalde hersenverbindingen zwakker, wat resulteert in een slecht functionerende regulatie van emotie en stress. Deze kinderen hebben op al heel jonge leeftijd een veel grote kans op psychiatrische problemen zoals depressie én het beïnvloed hun schoolprestaties negatief.

Emotioneel niet beschikbaar
Gerjanne Meedendorp heeft binnen haar werk in het onderwijs regelmatig te maken met gezinnen waar armoede veel stuk maakt: ‘Je ziet dat door de stress van armoede, ouders niet meer in staat zijn emotioneel beschikbaar te zijn voor hun kind. Ze praten tegen hun kinderen, maar niet met hen. Er is geen ruimte meer in hun hoofd om naar hen te luisteren.’ De ouders die hier mee worstelen willen net als elke andere ouder het beste voor hun kind, maar worden zo overspoeld door financiële zorgen dat zij hierin niet in kunnen voorzien. Daarnaast zijn kinderen heel gevoelig voor de negatieve emoties die hun ouders ervaren en dragen dit met zich mee. Ze maken zich zorgen over de zorgen die er thuis zijn. Ze ervaring de spanning en de ruzies die de spanning veroorzaakt tussen hun ouders. Uit onderzoek van de Kinderombudsman (2013) blijkt dat deze kinderen vaak dagelijks angst hebben om bijvoorbeeld uit huis gezet te worden of dat de elektra afgesloten wordt. Naast het gebrek aan een emotioneel veilige omgeving zijn ouders door de schaarstementaliteit vaak niet in staat het beste voorbeeld voor hun kind te zijn als het gaat om het maken van goede keuzes en zelfleiderschap.

Sociale uitsluiting
Armoede is nog steeds een taboe in onze samenleving. Dit zorgt ervoor dat gezinnen die hier mee worstelen dit niet aan de buitenwereld willen laten merken. Zij schamen zich voor hun situatie. De vooroordelen over armen in Nederland (eigen schuld!) werken hier niet aan mee. Door geldgebrek kunnen kinderen uit deze gezinnen vaak niet op een sport of op muziekles. Ook naar een partijtje gaan is lastig, want je hebt geen geld om een cadeautje te kopen. Vriendjes thuis uitnodigen doen ze liever niet, want dan zien ze dat jouw slaapkamer geen vloerbedekking heeft. Al deze dingen zorgen ervoor dat een gezin steeds meer geïsoleerd raakt. Vaak hebben buren geen idee wat er achter de gesloten gordijnen zich afspeelt. Kinderen uit arme gezinnen komen steeds minder in aanraking met kinderen uit een rijker milieu. Deze sociale segregatie zet zich door op latere leeftijd.

De armoedeproblematiek zorgt ervoor dat de focus ligt op overleven, dit is noodzakelijk, maar het laat weinig ruimte om na te denken over wat je als mens of gezin kan bijdragen aan de samen leving. Deze instelling krijgen deze kinderen niet mee in hun opvoeding. Ook dit komt hun maatschappelijke participatie later niet ten goede.

‘We willen kinderen in armoede steunen’
‘Bij Tot Heil des Volks vinden we dat geen enkel kind in Nederland in armoede zou moeten opgroeien. Geïnspireerd door Jezus’ liefde, juist voor de kwetsbaren en buitenbeentjes, is het idee voor het Fort ontstaan. We willen kinderen uit gezinnen in armoede helpen om het beste uit zichzelf te halen. Met onze inspanningen willen we de vicieuze cirkel van armoede doorbreken.’

‘Het Fort gaat dit doen door deze kinderen, geheel kosteloos een veilige plek te bieden waar zij na schooltijd samen plezier kunnen beleven en waar er extra aandacht is voor hun ontwikkeling. Zo voeren we coachgesprekken, is er huiswerkbegeleiding en ondernemen we leuke en leerzame activiteiten. Hierbij staat het ontwikkelen van levensvaardigheden, centraal. Je kan kinderen pas iets leren als ze je vertrouwen. Daarom nemen wij de tijd voor het opbouwen van een persoonlijke band met hen.’

‘We werken momenteel hard aan de totstandkoming van het Fort. In het begin van volgend jaar willen we onze eerste vestiging openen in de wijk de Banne in Amsterdam-Noord. Maar daar gaan we het niet bij laten. We durven groot te dromen. In samenwerking met christelijke bso’s en kerken én met de hulp van onze donateurs willen we in de komende jaren diverse vestigingen openen door het hele land. Zodat kinderarmoede verleden tijd gaat worden in Nederland!’
Ramon Müller, medewerker het Fort.

Toekomstperspectief
We zien dat kinderen die opgroeien in zulke moeilijke omstandigheden moeite hebben om een goed bestaan voor zichzelf op te bouwen. Hun emotionele bagage is groot, het gebrek aan zelfleiderschap en geloof in hun eigen kunnen maakt het moeilijk om een succes van hun leven te maken, gezonde relaties aan te gaan en zelf goede keuzes te maken. Gelukkig zijn kinderen heel veerkrachtig en vaak enorm vindingrijk als het gaat om het oplossen van problemen. Wij geloven dat deze kinderen met de juiste ondersteuning de kans krijgen tot hun bestemming te komen, dat zij tot bloei komen en hun talenten mogen inzetten om een mooie toekomst voor zichzelf en de mensen om hen heen te bouwen.

‘Armoede is nog steeds een taboe in onze samenleving, dit zorgt ervoor dat gezinnen die hier mee worstelen dit niet aan de buitenwereld willen laten merken’

Open ogen en open hart
Over armoede wordt weinig gesproken en iemand zal niet snel zelf vertellen over zijn financiële zorgen. Als wij zorg willen dragen voor de zwakkere in onze omgeving zullen we fijngevoeligheid moeten ontwikkelen om te zien wat er echt aan de hand is. Mensen die worstelen met armoede zijn niet ver weg, ze wonen bij u in de straat, zitten in dezelfde rij als u in de kerk, hun kinderen zitten bij uw kinderen op school. Een aantal kenmerken kunnen u helpen om te herkennen dat er mogelijk iets aan de hand is. Hele fysieke kenmerken: is iemand te dik of te dun? Dragen ze bijna altijd dezelfde kleding, of kleding die niet warm genoeg is? In gedrag kan het volgende opvallen: komt een kind veel te vroeg op school aan of blijft het na schooltijd lang op het plein hangen? Verveelt een kind zich veel? Wordt je nooit bij iemand thuis uitgenodigd? Heeft een gezin nooit vakantieplannen? Als je iemand iets aanreikt, een tip voor een leuke vakantieactiviteit voor de kinderen of een goede regeling waarmee ze geholpen zijn, gebeurt hier weinig mee, alsof er geen ruimte voor is in hun hoofd er iets mee te doen. Al deze kenmerken kunnen er op wijzen dat er iets aan de hand is. Laten we dus onze ogen open houden en ons hart openstellen voor deze gezinnen. Laten we hen wíllen zien, zien door de ogen van Jezus.

Mieke Honing is projectcoördinator van De Bewaarschool en Het Fort.

Vier manieren om iets te betekenen voor gezinnen in armoede

We hebben vier ervaringsdeskundigen gevraagd op welke manier je iets kan betekenen voor een gezin in armoede in je eigen omgeving.

Gerjanne Meedendorp, werkzaam in het onderwijs en actieve buurvrouw in de Bloemenbuurt (Amsterdam Noord)
gerjanne‘Doe niks, is mijn advies. Echt waar: ga op je handen zitten, ook al jeuken ze om hulp aan te bieden. Ga eerst een open, wederzijdse en respectvolle relatie aan met de ander. Heb belangstelling in wat voor hen belangrijk is, kijk naar wat je van hen kan leren en bedank hen hiervoor. Laat hen meedoen in jouw leven. Als jij met je kinderen naar de speeltuin gaat, nodig dan de kinderen uit het gezin ook mee uit. Want wat voor jou heel gewoon is, is voor hen heel bijzonder. Pas als er een echte relatie en vertrouwen is, zullen ze met hun hulpvraag komen.’

Gert Hutten, directeur THDV en actief buurtbewoner in Klarendal (Arnhem)
gert‘Als je kinderen kent uit een gezin waar armoede is, nodig ze dan af en toe uit om bij jou thuis, met jou kinderen te komen spelen. Ga samen iets leuks doen en biedt ze iets gezonds te eten aan. Zo’n speelmiddag is voor hen echt een moment om op adem te komen en haalt hen echt even uit hun isolement. Tegelijkertijd biedt je hun ouders ook even een rustmomentje.’

Marilijn Soesman, medewerker Bewaarschool in Amsterdam Noord
marilijn‘Als je niet zo snel een gezin weet die te maken heeft met armoede, kun je kijken of er bij jou in je woonplaats een buren netwerk is. Mensen die hulp nodig hebben, kunnen daar hun hulpvraag aangeven en jij kan je als vrijwilliger opgeven om mensen te helpen. Je kunt precies aangeven waar jij goed in bent. Praktisch helpen bij een klusje of juist een wandeling maken met iemand die anders niet buiten de deur durft te komen. Het burennetwerk maakt een match tussen hulpvrager en hulpbieder. Een goede manier om in contact te komen met mensen en hen zich weer even onderdeel te laten voelen van de maatschappij.’

jeannetteJeanette de Waard, diaconaal werker bij de missionaire kerk Hoop voor Noord
‘Begin met het contact maken met mensen en het creëren van fijngevoeligheid. Luister naar het onderbuikgevoel dat je krijgt als je ziet dat een kind nog in een T-shirt loopt terwijl de herfst al is begonnen. Leg contact en stel mensen letterlijk de vraag of zij het financieel wel redden. Dit kan een enorme bevrijding zijn voor mensen die met armoede worstelen.’

FOTO: MARRIËT DE ZWAAN/MUNTZ.NL